Zatrucia zielonkami


Jump to english text.

Tricholoma equestre
Gąska zielonka (Tricholoma equestre) jest bardzo często zbieranym i wysoko cenionym grzybem jadanym nie tylko w Polsce. Gatunek ten znajduje się obecnie (2009 rok) na liście grzybów dopuszczonych do obrotu towarowego i przetwórstwa na terenie Polski. W samej Polsce można szacować, że co roku spożywa go przynajmniej kilkaset tysięcy ludzi. Jest też zbierany na skalę przemysłową i konserwowany w postaci marynat.

W ostatnich latach (2001-2003) pojawiły się, z dwóch źródeł, doniesienia o zatruciach spowodowanych przez ten gatunek. Mechanizm zatrucia jest najprawdopodobniej następujący. Czynnik toksyczny z gąski zielonki powoduje rabomiolizę - rozpad białka włókien w komórkach mięśniowych (rhabdomioliza / rhabdomyolysis), czemu towarzyszy uczucie słabości mięśniowej, po pewnym czasie sztywność mięśni, brązowe zabarwienie moczu (jak cola). Produkt rozpadu białek mięśniowych, mioglobina (barwnik służący do transportu tlenu w mięśniach - analog hemoglobiny), dostaje się w dużej ilości do krwioobiegu, a toksyczne produkty jej rozpadu są wydalane przez nerki z moczem nadając mu brązową barwę. Wysokie ich stężenie może jednak uszkadzać komórki nerek, ewentualnie innych narządów wewnętrznych.

W szpitalu rabdomiolizę potwierdza się badając aktywność określonych enzymów w krwi. Pacjent jest hospitalizowany, krew oczyszcza przez dialize lub podając dużą ilość płynów doprowadza się do szybszego wypłukania toksycznych produktów rozpadu mioglobiny z organizmu. Aby spowolnić tempo wydostawania się mioglobiny do krwi mięśnie są ochładzane zimnymi kompresami. Zwykle pacjent wychodzi bez szwanku jeśli akcja została podjęta odpowiednio wcześnie i nie doszło do uszkodzeń nerek.

Rabdomioliza nie jest aż tak egzotycznym zjawiskiem. W lekkiej, zwykle niezagrażającej zdrowiu postaci doświadzył jej (i to wielokrotnie) każdy z nas jako tzw. "zakwasy" po wysiłku. Przyczyną zakwasów jest wg aktualnej wiedzy nie kwas mlekowy, jak uczono nas od dziecka (ten jest usuwany i rozkłady do godziny po wysiłku), a mechaniczne uszkodzenie włókien mięśniowych. Uszkodzenia te powstają gdy skurczony mięsień jest rozciągany większą siłą niż własna siła skurczu. Bezpośrednio po wysiłku odczuwa się słabość mięśniową, ból mięśni pojawia się dopiero po upływie doby lub dwóch i utrzymuje przez kilka dni aż do czasu gdy uszkodzone włókna mięśniowe zostaną odbudowane. Z uszkodzonych włókien mięśniowych do krwi wydostaje się mioglobina. Jeśli jest jej bardzo dużo, to może doprowadzić do ostrej rabodmiolizy z zagrożeniem dla nerek i z innymi przykrymi następstwami.

Zobacz:
Medicina Sportiva 6 (4), 2002. Mechanizmy powstawania, objawy i następstwa opóźnionej bolesności mięśni szkieletowych (DOMS).
tutaj dostępny jest ten artykuł do przeczytania: http://www.sfd.pl/Zakwasy_Teoria_-t468690.html

I nieco sensacyjnie o rabdomiolizie można przeczytać tu: http://www.sfd.pl/RABDOMIOLIZA_-_realne_zagrożenie_dla_początkujących_i_zaawansowanych-t223876.html
jest tam też abstrakt artukułu o ostrym przypadku u kulturysty:
Medicina Sportiva 3 (3): 215-220, 1999. Rabdomiliza po ćwiczeniach kulturystycznych - opis przypadku.

Rabdomiolizę, jako efekt uboczny, mogą też powodować np. leki z tzw. grupy statyn obniżające zawartość cholesterolu. Piszą o tym na ulotkach dołączonych do leków - radzę czytać. Głośna była swego czasu afera Lipobay-Baycol zakończona wycofaniem leku z USA (http://www.baycol-rhabdomyolysis.com/lipobay/).

Pierwsze naukowe doniesienie o toksyczności zielonki, opublikowano w 2001 roku w artukule:
Bedry R., Baudrimont I., Deffieux G., Creppy E. E., Pomies J. P., Ragnaud J. M., Dupon M., Neau D., Gabinski C., De Witte S., Chapalain J. C., Godeau P.: Wild-Mushroom Intoxication as a Cause of Rhabdomyolysis. The New England Journal of Medicine, Vol. 345, No 11 - Sept. 13, 2001: 798-802.
Dotyczy 12 przypadków rhabdomiolizy na przestrzeni 9 lat (1992-2000) wywołanej zjedzeniem zielonki. Objawy pojawiały się w kilka dni po zjedzeniu dużych ilości zielonek. Na 12 zatruć 3 zakończyły się śmiercią zatrutego.

Odbiło się ono echem, jako sensacja, także w prasie popularnej i te echa co jakiś czas wracają.

Kolejne dwa naukowe doniesienia pochodzą z Polski:

Chodorowski, Z., Waldmann, W. & Sein Anand J. (2002): Acute poisoning with Tricholoma equestre. Przegl Lek. 59 (4-5): 386-387
Przypadek matki i syna którzy spożywali po 100-300g zielonek w kolejnych 9 posiłkach. Po 23 dniach hospitalizacji wszystkie objawy ustąpiły.
Abstrakt znaleźć można tutaj: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=12184017&dopt=Abstract

Chodorowski Z, Anand JS, Grass M. (2003): Acute poisoning with Tricholoma equestre of five-year old child. Przegl Lek. 2003;60(4):309-310
Ostre zatrucie 5-letniego dziecka, które jadło po 300-400g zielonki przez kolejne 4 dni pod rząd zanim wystąpiły ostre objawy ze strony mięśni. Objawy ustąpiły po 12 dniach hospitalizacji.
Abstrakt znaleźć można tutaj: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=14569913&dopt=Abstract

I nieco nowsze artykuły tegoż samego autora wiodącego - tym razem doświadczalne - jeden z roku 2004 na myszach, drugi z roku 2005 na 56 ludziach (w tym duża grupa chorych na cukrzycę lub biorących statyny). Wynik doświadczenia na myszach jest taki, że mrożone zielonki nie wywoływały u nich rabdomiolizy.
Ciekawsze dla nas jest doświadczenie na ludziach (ochotnikach dodam dla uspokojenia). W kontrolowanych warunkach zjadali do 70 do 1200g potrawy z zielonki, pojedynczo lub do 4 dni pod rząd. Badane u nich wskaźniki rabdomiolizy dały negatywne wyniki. Wniosek jaki wysuwają autorzy to: "Tricholoma equestre taken by patients in a total amount from 70 g to 1200 g for four consecutive days did not cause the significant increase in serum CK, AST, ALT activities. Similar mushroom dishes consumed by patients constantly using statins or fibrates also did not increase significantly the serum CK, AST, ALT activities. Patients treated with statins or fibrates may eat Tricholoma equestre in reasonable amount according to the established tradition." Czyli w moim tłumaczeniu: "zarówno zdrowi jak i pacjenci przyjmujący leki z grupy statyn i fibratów obniżające poziom cholesterolu mogą jeść zielonki w rozsądych ilościach, zgodnie z utrwaloną tradycją ich spożywania".
źródła:

  • Chodorowski Z, Sein Anand J, Madaliński M, Rutkowski B, Cylkowska B, Rutkowski P, Wiśniewski M, Hajduk A. (2005): Enzymatic examination of potential interaction between statins or fibrates and consumed Tricholoma equestre. Przegl Lek. 2005;62(6):468-70.
    Abstrakt znaleźć można tutaj: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=16225097&dopt=Abstract
  • Chodorowski Z, Sznitowska M, Wiśniewski M, Sein Anand J, Waldman W, Ronikier A. (2004): Tricholoma equestre--animal toxicity study. Przegl Lek. 2004;61(4):351-2.
    Abstrakt znaleźć można tutaj: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=15521600&dopt=Abstract

Żeby nie było aż tak spokojnie jest pierwsza publikacja (2009) o przypadku śmiertelnym z Polski. Ogółem zatruły się trzy osoby dorosłe i dziecko. Jedli kilka dni pod rząd duże ilości zielonek. Zmarł najstarszy pacjent - 72 letni.

  • Anand JS, Chwaluk P, Sut M. (2009): Acute poisoning with Tricholoma equestre. Przegl Lek. 2009;66(6):339-40.
    Abstrakt znaleźć można tutaj: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=19788144&dopt=Abstract

Na marginesie: W niektórych popularnych opracowaniach i tłumaczonych atlasach, jako skutek zatrucia gąską zielonką podawany jest zanik mięśni (dystrofia mięśniowa). Jest to bardzo grube nieporozumieniem. Dystrofia mięśni to zupełnie inna jednostka chorobowa, dziedziczna, o innym obrazie i postępującym, nieodwracalnym przebiegu. Rabomioliza to przy tym katar albo chrypka.


Jak narazie brakuje statystyki zatruć gąską zielonką, bo możliwości takiego zatrucia zostały stosunkowo niedawno stwierdzone. Morał z tych nielicznych doniesień o przypadkach zatruć może być następujący.
Nie jeść zielonek.
Jeśli jeść to nie przesadzać z ilością. Jeść tą samą potrawę przez kilka dni pod rząd nie należy. Opisane przykłady zatruć z terenu Pomorza dotyczą sytuacji, gdy zielonki były jedzone w dużej ilości przez kilka dni pod rząd. Sugeruje to, że zielonka była tam jedzona jako podstawowe pożywienie z braku innego, lepszego jedzenia. Była dostępna w lesie za darmo. Na położenie materialne ofiar jednego z zatruć wskazuje też fakt odżywiania 5-latka potrawami z grzybów (9 dni pod rząd!) i bardzo poważny stan w jakim drugie dziecko trafiło do szpitala.

Na podstawie tych informacji każdy musi samodzielnie ocenić, czy jadać dalej zielonki. Np. w Niemczech są one obecnie oficjalnie uznane za grzyb niebezpiecznie trujący. Tak też są podawane w nowych niemieckich atlasach grzybów. Czy to nie przesada? trudne pytanie.


  (Tricholoma equestre) is a very frequently picked and highly valued edible mushroom both in Poland and in other countries. In Poland itself, it is estimated that it is consumed by at least several hundred thousand people every year. It is also industrially picked and marinated. It is still (2009 year) is on polish official list of trade mushrooms.

In recent years (2001-2003) there have been reports on poisonings brought about by this species, coming from two sources. The mechanism of such poisoning is probably as follows. The toxin causes decomposition of protein in muscle cells (rhabdomyolysis), which is manifested by the feeling of muscular weakness (amyosthenia), followed by mascular rigidity, brown coloured urine (colour of cola). The product of proteolysis (decomposition of protein), myoglobin (oxygen-carrying pigment in muscles - analogous to haemoglobin), is released in considerable quantity into the bloodstream, and the toxic products of its lysis are egested with urine by the kidneys. Their high concentration may damage cells of the kidneys, or even those of other organs.

Rhabdomyolysis can be diagnosed by testing the activity of specified enzymes in the blood. Patients are hospitalised, the blood is dialysed or they receive big amounts of fluids in order to thin the urine and quickly rinse out toxic products of myoglobin's decomposition from the body. Usually the patient escapes with life and limb, as long as the action was taken promptly and there was no damage to the kidneys.

The above described situation (rhabdomyolysis) may also occur in e.g. severe muscular injuries or as quite usual effect of overexertion (e.g. see the case of a body-builder - Medicina Sportiva 3 (3): 215-220, 1999. Rhabdomyolysis after bodybuilding workout - case report.). Rhabdomyolysis can also be a side effect of e.g. medicine from so called STATYN group reducing the cholesterol level. Leaflets attached to medicines inform about it - they are worth reading carefully. You may remember a once famous scandal with Lipobay-Baycol resulting in withdrawing the medicine from the USA (http://www.baycol-rhabdomyolysis.com/lipobay/).

The first scientific report on poisonousness of Tricholoma equestre from 2001:

Bedry R., Baudrimont I., Deffieux G., Creppy E. E., Pomies J. P., Ragnaud J. M., Dupon M., Neau D., Gabinski C., De Witte S., Chapalain J. C., Godeau P.: Wild-Mushroom Intoxication as a Cause of Rhabdomyolysis. The New England Journal of Medicine, Vol. 345, No 11 - Sept. 13, 2001: 798-802.
It concerns 12 cases of rhabdomyolysis in the span of 9 years (1992-2000) all caused by consumption of Tricholoma equestre. The symptoms appeared a few days after eating large quantities of Tricholoma equestre. 3 out of 12 poisonings were fatal.

It resounded as a sensation also in popular publications. Next two scientific reports come from Poland:

Chodorowski, Z., Waldmann, W. & Sein Anand J. (2002): Acute poisoning with Tricholoma equestre. Przegl Lek. 59 (4-5): 386-387
A case of mother and son consuming 100-300g of Tricholoma equestre each during 9 consecutive days. Following 23 days of hospitalisation, all symptoms abated.
The abstract can be found at: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=12184017&dopt=Abstract

Chodorowski Z, Anand JS, Grass M. (2003): Acute poisoning with Tricholoma equestre of five-year old child. Przegl Lek. 2003;60(4):309-310
Acute poisoning of five-year old child, who consumed 300-400g of Tricholoma equestre during 4 consecutive days before acute muscular manifestations appeared. The symptoms abated following 12 days of hospitalisation.
The abstract can be found at: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=14569913&dopt=Abstract

See also interesting investigation on 56 human patients who consumed voluntarily quite significant volume of Tricholoma equestre:

  • Chodorowski Z, Sein Anand J, Madaliński M, Rutkowski B, Cylkowska B, Rutkowski P, Wiśniewski M, Hajduk A. (2005): Enzymatic examination of potential interaction between statins or fibrates and consumed Tricholoma equestre. Przegl Lek. 2005;62(6):468-70.
    Abstract can be read here: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=16225097&dopt=Abstract

Lessons to be learned from the above reports on few reported cases of poisonings can be as follow:
Do not eat Tricholoma equestre.
If you decide to eat it, do it with moderation. Eating the same dish several days running is going too far.

According to this information everyone should consider if he/she will continue eating Tricholoma equestre. E.g. in Germany it is now officially considered as dangerous poisonous mushroom.

Copyright © 2004-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 22.10.2009 · została utworzona/was created 09.02.2004
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/Tricholoma_equestre-poisoning.htm">Zatrucia zielonkami - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>