systematyka — gatunek to nie rodzaj ani nie odmiana

Systematyka to nauka zajmująca się porządkowaniem znanych nauce organizmów. Podstawową jednostką którą operuje systematyk jest gatunek.
Te same słowa w tekście o charakterze naukowym i w mowie potocznej mają niestety często różny zakres znaczeniowy. Rodzi to kłopoty w komunikacji i prowadzi do nieporozumień. Dotyczy to np. zamiennego używania w mowie potocznej terminów odmiana i gatunek. Nie jest też powszechnie zrozumiałe systematyczne znaczenie terminów rodzaj i rodzina.

space

Rodzaj to jednostka systematyczna, umieszczona zaraz nad gatunkiem. Łączy ona pokrewne sobie gatunki. Np. muchomor (Amanita) to nazwa rodzaju, a muchomor czerwony (Amanita muscaria) i muchomor cytrynowy (Amanita citrina) to nazwy gatunków w obrębie rodzaju muchomor.

space

nazwy gatunków

Stosunkowo często spotykam się w rozmowach o grzybach z trudnością w porozumieniu się. Wynika to z zamieszania o jakim grzybie mówimy - czy o tym samym gatunku, czy o różnych? Nieporozumienia spowodowane są funkcjonowaniem, zgrubsza rzecz ujmując, trzech systemów nazw grzybów - nazw zwyczajowych, częściowo pokrywających się z nimi nazw polskich oraz nazw naukowych (łacińskich). W każdym z tych systemów, jak i pomiędzy pierwszymi dwoma, funkcjonują rozliczne synonimy (różne nazwy tego samego) i homonimy (ta sama nazwa dla różnych gatunków).

space

W zależności od tego, jakiej nazwy użyjemy na określenie gatunku, jej zakres znaczeniowy może być różny, mniej lub bardziej precyzyjny, ścisły lub wręcz przeciwnie - niejasny, a czasem zupełnie różny dla mieszkańców różnej części Polski lub o różnym poziomie wiedzy na temat grzybów.

nazwy zwyczajowe (potoczne)

Czy szatan istnieje? - Szatan to określenie, które może dla jednego oznaczać goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus), dla innego oznacza borowika szatańskiego (Boletus satanas), a dla jeszcze innego jest to każdy „podejrzanie wyglądający” borowik o czerwonym trzonie lub porach lub o siniejącym miąższu.
Nazwy zwyczajowe, zwane także ludowymi, są najmniej precyzyjne, ale też i najczęściej używane. To z nimi spotykamy się podczas rozmów w gronie "niewtajemniczonych", czy często podczas dyskusji na forum dyskusyjnym. I zwykle początkowo nie zdajemy sobie sprawy z tego, że jeśli używa się ich poza swoim domem, czy swoim regionem, to występuje problem ze wzajemnym zrozumieniem.

space

zakres nazwy

Tylopilus felleus
to jest szatan
Boletus satanas
a to są borowiki szatańskie (Boletus satanas)
Boletus erythropus
to też jest szatan
Zakres nazwy zwyczajowej jest często szerszy niż gatunek w rozumieniu mykologii - często odnosi się do całej klasy, grupy gatunków biologicznych.

space

regionalizmy i homonimy

Nazwy zwyczajowe są naszym dziedzictwem kulturowym. Często bardzo wdzięcznie oddają jakąś cechę grzyba (np. delikatność, smukłość - panienka - muchomor rdzawobrązowy (Amanita fulva)). Pozwalają wejrzeć w "naturalne" postrzeganie cech morfologii owocnika grzyba, w ludowy system klasyfikacji, wartościowania grzybów.
Rozites caperatus
turek, niemka, chuchółka, kołpak, ...
Amanita fulva
panienka, szlachcianka, ...
Regionalizm i homonimy. Ta sama nazwa odnosi się do innego gatunku w zależności od regionu Polski a czesto nawet osoby, która jej używa.

space

regionalizmy i synonimy

Skorowidz zawiera wiele starannie dobranych, współcześnie częściej używanych nazw potocznych - wraz z podanem ich desygnatu, tj. gatunku lub gatunków, których najczęściej dotyczą. W użyciu należy ich jednak unikać - trzeba pamiętać, jak mało są precyzyjne i, że dla wielu osób oznaczają one nie tylko ten gatunek biologiczny, przy którym zostały podane.
Regionalizm i synonimy. Różne nazwy odnoszą się do tego samego gatunku biologicznego.

space

Analogicznie problemy mogą stwarzać zwyczajowe nazwy roślin. Klasyczną ilustracją niejednoznaczności nazw zwyczajowych roślin są nazwy "jagody" i "borówki". Krzewinka leśna tworząca czarno-fioletowe owoce (borówka czernica (Vaccinium myrtillus)) jest w jednej części Polski nazywana jagodą, a w innej borówką; zaś krzewinka leśna tworząca czerwone owoce (borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea)) jest odpowiednio nazywana borówką lub jagodą.

Są to polskie nazwy dwuczłonowe stosowane w atlasach i niektórych publikacjach naukowych. Konstruowane są na tej samej zasadzie co nazwy naukowe. Pierwszy wyraz to nazwa rodzaju. Drugi wyraz to nazwa gatunkowa w obrębie rodzaju. Np. muchomor czerwieniejący, nazwa rodzaju to muchomor, określenie gatunku (tzw. epitet gatunkowy) to czerwieniejący.

space

W atlasie, na stronie gatunku, podana jest główna nazwa polska z listy krytycznej prof. Wojewody. Ponadto podana jest też dawna nazwa polska jeśli ta uległa zmianie.

space

Wykaz nazw polskich dla wszystkich wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych został zawarty w opublikowanej w 2003 roku przez prof. Wojewodę krytycznej liście. Od jej wydania nazwy te są stosowane w publikacjach o charakterze naukowym lub popularnonaukowym. Wprowadziła ona przynajmniej dwie rewolucyjne zmiany nazw wśród gatunków pospolitych. Jedna to powrót do nazwy (dotąd praktycznie nie używanej) siedzuń sosnowy (Sparassis crispa) na miejsce dobrze utrwalonej szmaciak gałęzisty.

space

Najsilniej trujący muchomor, sprawca niemal wszystkich grzybowych zatruć śmiertelnych w Polsce, muchomor zielonawy (Amanita phalloides) był najczęściej nazywany muchomorem sromotnikowym.

space

Tymczasem termin sromotnik (jako nazwa polska) dotyczy niczym niepodobnego do muchomorów rodzaju Phallus, do którego należy pospolity sromotnik smrodliwy (Phallus impudicus) zwany także sromotnikiem bezwstydnym. Nazwa polska gatunku Phallus impudicus nawiązuję do jego obscenicznego, fallicznego wyglądu, o którym wprost mówi jego nazwa łacińska. Sromotnik to staropolskie określenie związane z rdzeniem znaczeniowym „zawstydzić się” – znaczyło by „budzący zawstydzenie”, „zawstydzacz”.

space

W tym zamieszaniu pomiędzy polskimi nazwami potocznymi a „naukowymi” najlepszym wyjściem było wprowadzenie propagowanej przez prof. Wojewodę nowej nazwy polskiej dla Amanita phalloides – muchomor zielonawy. Epitet gatunkowy doskonale zwraca uwagę na najbardziej charakterystyczną cechę – zielonawą barwę kapelusza i ułatwia propagowanie wiedzy o jego wyglądzie. Rola edukacyjna nazwy jest w tym wypadku bardzo ważna. Spotykam się często z tym, że ludzie kojarzą „tego śmiertelnie trującego sromotnika” z obrazem Phallus impudicus i są zaskoczeni, gdy pokazuje się im jak naprawdę wygląda zagrożenie w postaci muchomora zielonawego.

nazwy naukowe (łacińskie)

Nazwy naukowe gatunków są tradycyjnie tworzone w oparciu o łacinę. Wynika to z tradycji - łacina była międzynarodowym językiem (nie tylko) nauki w początkach botaniki - teraz tę rolę spełnia język angielski. Nazwy naukowe są dwuczłonowe (dwuwyrazowe), złożone z nazwy rodzaju pisanej wielką literą i określenia gatunku pisanego małą literą. Przy precyzyjnym zapisie gatunku nazwa jest zakończona nazwiskami autorów opisu (diagnozy) gatunku, do którego się odnosimy np. Amanita muscaria (L.) Hook.. Podanie nazwy naukowej w ten sposób daje pewność do jakiego gatunku w ujęciu systematyki nazwa się odnosi.

space

W przypadku synonimów, dzięki literaturze, odpowiednim wykazom, a obecnie także wyspecjalizowanym bankom informacji (np. dostępny w internecie Index Fungorum), można dokładnie ustalić, jaki gatunek autor publikacji ma na myśli. W pracy naukowej i przy inwentaryzacji mikobioty danego terenu stosuje się wyłącznie nazwy naukowe. Jedynie dzięki nim można uniknąć wieloznaczności.

space

Copyright © 2004-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 14.09.2012 · została utworzona/was created 04.12.2004
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/nazwy-grzybow.htm">Atlas przyrodnika. Nazewnictwo grzybów - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>