edible

Lycoperdon

purchawka(Puffball)

cechy makroskopowe (Macro)

Owocniki średnie i większe. Kulistawe, gruszkowate lub maczugowate, do 10 cm wysokości.

Osłona zewnętrzna (egzoperydium) ziareniste, brodawkowane lub kolczaste. Osłona wewnętrzna (endoperydium) cienka, papierowata lub pergaminowa. U dojrzałych owocników otwiera się na szczycie.

Wnętrze zwykle z wyraźnym przejściem pomiędzy glebą i podglebiem. Podglebie wyraźnie komorowate, zwykle dobrze wykształcone, zabarwione, jedynie u purchawki gruszkowatej (Lycoperdon pyriforme) czysto białe. Pseudokolumella zwykle obecna.

cechy mikroskopowe (Micro)

Zarodniki kuliste lub kulistawe, gładkie u purchawki gruszkowatej (Lycoperdon pyriforme), u pozostałych bardzo drobno do grubo brodawkowanych, 3.5-5.5 µm średnicy. Wyjątkowo z trwale przyczepioną sterygmą (purchawka ogonkowa (Lycoperdon caudatum)).

Włośnia typu Lycoperdon, wyjątkowo po części typu Bovista (Lycoperdon decipiens). Poza purchawką gruszkowatą (Lycoperdon pyriforme) mniej lub bardziej dołkowana lub z jamkami.

występowanie

W Polsce występuje kilkanaście gatunków purchawek. Wyrastają pojedynczo i w skupieniach, w różnego rodzaju siedliskach, na glebie, rzadziej (np. purchawka gruszkowata (Lycoperdon pyriforme)) na rozkładającym się drewnie.

wartość (Importance)

Nie ma gatunków trujących, wszystkie w początkowym stadium rozwoju, tj. gdy na przekroju mają białe wnętrze, mogą być jadane. Z tym, że niektóre mają nieprzyjemny zapach, np. purchawka gruszkowata (Lycoperdon pyriforme), Lycoperdon nigrescens.

jak oznaczać

Podobnie jak w przypadku innych przedstawicieli rodziny purchawkowatych (Lycoperdaceae) do pewnego oznaczenia potrzebne są owocniki w różnym wieku (aby mieć pewność co do charakteru osłony zewnętrznej), w tym koniecznie owocniki w pełni dojrzałe, aby można było zbadać cechy zarodników i włośni.

Jedynie kilka wybitnie charakterystycznych gatunków można w miarę pewnie oznaczyć po cechach widocznych gołym okiem. Zawsze zwracamy uwagę na:

- rodzaj osłony zewnętrznej (egzoperydium) która może być od ziarnistej do kolczastej, kolce mogą być różnej długości, mogę być w grupach po kilka, stykając się końcami,

- u starszych owocników, po odpadnięciu osłony zewnętrzej, istotne jest czy na endoperydium pozostaje wzorek w postaci areolek,

- obecność i barwa podglebia u młodych owocników (jedynie u purchawki gruszkowatej (Lycoperdon pyriforme) jest ono czysto białe), jeśli podglebia brak lub jest ono wąskie a jednocześnie owocnik jest ksztłtu zbliżonego do kulistego, należy poszukać gatunku także wśród kurzawek (Bovista),

- sposób wzrostu - pojedynczo (tak jest przeważnie), czy w bardzo licznych grupach lub w wiązkach (np. purchawka gruszkowata (Lycoperdon pyriforme)),

- obecność i rodzaj ryzomorf,

- podłożę i siedlsko.

Z cech mikroskopowych kluczowe znaczenie mają:

- urzeźbienie zarodników (konieczna imersja),

- obecność sterygm przy zarodnikach, jedynie u purchawki ogonkowej (Lycoperdon caudatum) są one trwałe, u innych gatunków mogą być odłamane, w masie z zarodnikami,

- rodzaj włośni (silna, rozgałęziona typu Bovista, czy krucha, słabo rozgałęziona, typu Lycoperdon),

- obecność dołków w ścianie włośni,

- u niektórych gatunków (purchawka gruszkowata (Lycoperdon pyriforme), Lycoperdon marginatum) w egzoperydium znajdują się grubościenne, ostrokanciaste komórki - sferocyty.

Klucz do Lycoperdon (purchawka)
niektóre gatunki stosunkowo łatwo oznaczalne na podstawie cech widocznych gołym okiem (zapoznaj się z uwagami powyżej)
Lycoperdon pyriforme
Lycoperdon pyriforme (purchawka gruszkowata) non edibleedible
poglebie czysto białe; u podstawy dobrze rozwinięte białe ryzomorfy; egzoperydium ziarniste lub w postaci drobnych wielokątnych łuseczek, szybko zanika;

pospolita; w licznych wiązkach na murszejącym drewnie

Lycoperdon echinatum
Lycoperdon echinatum (purchawka jeżowata) non edibleediblered listGREJ
Lycoperdon echinatum
osłona zewnętrzna z okazałymi kolcami 3-6 mm długości, kolce silne, kanciaste, wygięte i stykające się końcami; po odpadnięciu widać otaczające je brązowe nierówności, które formują kanciaste poletka z ciemniejsza obwódką; masa zarodników czekoladowobrązowa, niedojrzała szarofioletowa;

nieczęsto, w lasach liściastych, rzadko w iglastych

Lycoperdon mammiforme
Lycoperdon mammiforme (purchawka łatkowata) red listGREJ
owocniki okryte białą cienką osłoną, która rozrywa się na kłaczkowate płatki, po nią krótkie, cienkie, gęsto położone, trwałe kolce, zwykle jaśniejsze od endoperydium, pojedyncze lub skupione po kilka

rzadka; lasy liściaste dębowo-grabowe, obrzeża, ciepłolubna, na wapieniu

wszystkie gatunki - klucz uwzględniający cechy mikroskopowe
na drewnie
jeśli nie, to przejdź do punktu na ziemi
Lycoperdon pyriforme
Lycoperdon pyriforme (purchawka gruszkowata) non edibleedible
Lycoperdon pyriforme
poglebie czysto białe; zarodniki gładkie; włośnia bez dołków, elastyczna, bez przegród; u podstawy owocnika dobrze rozwinięte białe ryzomorfy; egzoperydium ziarniste lub w postaci drobnych wielokątnych łuseczek, szybko zanika;

pospolita; w licznych wiązkach na murszejącym drewnie

na ziemi
jeśli nie, to przejdź do punktu na drewnie
długie kolce
- osłona zewnętrzna z długimi na 2-3 mm kolcami
jeśli nie, to przejdź do punktu krótkie kolce
 Lycoperdon caudatum (purchawka ogonkowa) (=pedicellatum) red listGREJ
osłona zewnętrzna z kolcami, kanciastymi, zakrzywionymi, 1-2 mm długości, końcami połączonymi ze sobą; zarodniki z trwałą. długą (25-30 µm)) sterygmą; włośnia delikatna, z nielicznymi dołkami

gatunek północnoeuropejski i alpejski; gleby wilgotne, bagienne, na łąkach i w lasach

Lycoperdon echinatum
Lycoperdon echinatum (purchawka jeżowata) non edibleediblered listGREJ
Lycoperdon echinatum
osłona zewnętrzna z okazałymi kolcami 3-6 mm długości, kolce silne, kanciaste, wygięte i stykające się końcami; po odpadnięciu kolcy widać otaczające je brązowe nierówności, które formują kanciaste poletka z ciemniejsza obwódką; masa dojrzałych zarodników czekoladowobrązowa, niedojrzała szarofioletowa; włośnia elastyczna, z bardzo małymi dołkami; zarodniki grubo brodawkowane, 4-5.5 µm, wymieszane z odłamanymi sterygmami do 23 µm długości;

nieczęsto, w lasach liściastych, rzadko w iglastych

krótkie kolce
- osłona zewnętrzna z nie tak pokaźnymi kolcami lub ziarnista
jeśli nie, to przejdź do punktu długie kolce
 Lycoperdon decipiens red listGREJ
owocniki kulistawe, nieco spłaszczone, z silnymi ryzomorfami; kolce egzoperydium krótkie, zakrzywione ku sobie; po opadnięciu powstaje siateczkowaty wzór, z jaśniejszymi oczkami siatki; zarodniki z bardzo grubymi, wyraźnymi brodawkami, 5-10 na obwodzie; włośnia w centrum owocnika typu Bovista, z licznymi dużymy jamkami

stanowiska kserotermiczne, na wapieniu, głównie na południu Europy; podobna Lycoperdon atropurpurea występuje w obszarze śródziemnomorskim

Lycoperdon mammiforme
Lycoperdon mammiforme (purchawka łatkowata) red listGREJ
owocniki okryte białą cienką osłoną, która rozrywa się na kłaczkowate płatki, po nią krótkie, cienkie, gęsto położone, trwałe kolce, zwykle jaśniejsze od endoperydium, pojedyncze lub skupione po kilka; włośnia elastyczna, z nielicznymi dołkami; zarodniki grubo brodawkowane, wymieszane z licznymi odłamanymi sterygmami

rzadka; lasy liściaste dębowo-grabowe, obrzeża, ciepłolubna, na wapieniu

kolce odpadają, areolki
- kolce egzoperydium grube, twarde, w górne części owocnika odpadają i pozstawiają areolki, tworzące siateczkowaty wzór
Lycoperdon perlatum
Lycoperdon perlatum (purchawka chropowata) (=gemmatum Batsch.) edible
Lycoperdon perlatum
kolce grubo ±stożkowate, o konturze obłym, pojedyncze, nie stykają się wierzchołkami, każdy otoczony wieńcem niższych brodawek, po odpadnięciu kolców tworzą one siateczkowaty rysunek o okrągławych oczkach; podglebie z reguły silnie wydłużone; włośnia elastyczna, z nielicznymi dołkami; zarodniki drobno, lecz wyraźnie brodawkowate, 3.5-4.5 µm średnicy

bardzo pospolita; często w wiązkach, na wilgotnej glebie w lasach i poza nimi

kolce kanciaste
- kolce smuklejsze, w zarysie kanciaste, często zakrzywione i stykające się wierzchołkami
 Lycoperdon nigrescens (=foetidum Bonord.)
owocniki mniejsze, kolce od młodości jasnobrązowe, z wiekiem do czarniawych; po ich odpadnięciu tworzy się wielokątne areolki z brodawek ustawionych niemal w linii prostej; włośnia elastyczna, z licznymi dołkami; zarodniki 3.5-4.5 µm średnicy, z wyraźnymi brodawkami

w lasach na kwaśnym podłożu, na wrzosowiskach

Lycoperdon norvegicum
Lycoperdon norvegicum (purchawka norweska) red listGREJ
owocniki mniejsze, kulistawe lub odwrotnie stożkowate jasnobrązowe; kolce i areolki podobne do purchawki chropowatej (Lycoperdon perlatum); włośnia elastyczna, zwykle z niewielką ilością, dużych, okrągłych dołków; zarodniki małe, 3.5 µm średnicy, niemal gładkie

rzadka, w lasach

kolce trwałe
- kolce egzoperydium trwałe, tj. nie odpadają i nie powstaje na powierzchni owocnika areolkowaty wzorek
 Lycoperdon marginatum (=candidum ss. auct. non Pers.) red listGREJ
egzoperydium białe, pęka na silne kolce, białe, piramidalne, do 3 mm wysokości; endoperydium pokryte brązową pilśnią zbudowaną z dużych sferocytów; włośnia elastyczna, bez przegród, z nielicznymi dużymi porami i o niezbyt grubej ścianie (0.5-1 µm); zarodniki drobno punktowane, 3.5-4.5 µm

na kwaśnych glebach; tereny kserotermiczne, otwarte, suche, piaszczyste

Lycoperdon umbrinum
Lycoperdon umbrinum (purchawka brunatna) edible
Lycoperdon umbrinum
kolce silne, wysmukłe, jednego typu, proste lub zakrzywione, często stykają się szczytami po kilka; u dojrzałych owocników ciemnobrązowe; pomiędzy kolcami wyraźnie widoczne brązowawe, błyszczące, endoperydium; zarodniki w masie żółtobrązowe; włośnia z dużymi, okrągłymi dołkami, elastyczna, z nielicznymi przegrodami; zarodniki drobno brodawkowane, 4-5 µm, z reguły nie widać odłamanych sterygm

niezbyt częsta; w lasach iglastych i liściastych, na glebach piaszczystych

w lasach
Lycoperdon molle
Lycoperdon molle
Lycoperdon molle
owocniki kulistawe do gruszkowatych, do 50 mm wysokości; pospolita; egzoperydium mączyste, ziarniste, z prostymi lub złożonymi kolcami, szarawo- do czerwonawobrązowego; endoperydium żółte do szarobrązowego; włośnia z małymi dołkami nieregularnego kształtu, na niektórych strzępkach dołki liczne na innych nieliczne; zarodniki ok. 4.5 µm (mierzone bez brodawek), grubo brodawkowane, wymieszane z duża masą odłamanymi sterygm

w lasach i poza nimi, w miejscach suchych i nasłonecznionych

lamibnonii
- w porównaniu do purchawki miękkiej (Lycoperdon molle): owocniki mniejsze, do 35 mm wysokości; włośnia o ścianach grubszych; zarodniki, z mniej wyraźnymi brodawkami
 Lycoperdon lambinonii
owocniki gruszkowate; egzoperydium mączyste, ziarniste, z prostymi lub złożonymi kolcami, zółtobrązowe z wiekiem brązowe, niemal całkowiecie zasłania endoperydium; endoperydium lśniące, brązowawe; włośnia z nielicznymi punktowanymi dołkami; zarodniki ok. 4 µm, średnicy (mierzone bez brodawek), zwykle wymieszane z odłamanymi sterygmami

rzadka; w lasach iglastych i mieszanych, czasami na pastwiskach

poza lasami, brak kolców
 Lycoperdon lividum (=spadiceum ss. Pers. non Schaeff.)
egzoperydium ziarniste, blado szarobrązowe; endoperydium szarebrązowe do żółtobrązowego; owocniki zwykle gruszkowate, 10-30 mm wysokości, w wiązkach; gleba bez wyraźnej kolumelli; włośnia delikatna, bez przegród (lub z bardzo nielicznymi), w centrum gleby nieregularnie rozgałęziająca się, z licznymi dużymi i małymi dołkami; zarodniki drobno brodawkowane, 3.5-4.5 µm, nie wymieszane z odłamanymi sterygmami

w miejscach otwartych, na siedliskach kserotermicznych, wapiennych, wśród roślinności zielnej, na terenach ruderalnych

pojedyncze kolce
 Lycoperdon ericaceum (=muscorum)
kolce egzoperydium bardzo delikatne, białawe, w większości w gwiazdkowatych skupieniach, przemieszane z małymi ziarenkami; owocniki odwrotnie stożkowate, do 60 mm wysokości; podglebie zwykle dobrze wykształcone; włośnia delikatna z licznymi drobnymi dołkami i nielicznymi przegrodami; zarodniki drobno brodawkowane, 4-5 µm, normalnie nie wymieszane z odłamanymi sterygmami

rzadka; na kwaśnej glebie, mszyste łąki, pastwiska, wrzosowiska

 Lycoperdon ericaceum var. subareolatum
owocniki gruszkowate; egzoperydium brązowe, ziarniste, z niezłożonymi kolcami, te odpadają na gónej części owocnika pozostawiając nieregularny areolkowaty wzorek

głównie wśród mchów na zatorfionych wrzosowiskach

wybrane znaleziska · selected collections

Lycoperdon sp.
26f · 00 11 11 18 (Marek Snowarski)
(Dolny Śląsk, okolice Oławy) piaszczysto-żwirowy nieużytek porośnięty roślinnością zielną
spores: 3.9 × 3.9, Q= 1.0, N= 22
Lycoperdon umbrinum
10f · 05 10 07 7
(Słowacja, Strazovske vrchy, Pruzina-Priedhorie, udolie Strazovskeho potoka, NPR Strazov, sedlo Samostrel) pod bukami, na wapieniu · (under Fagus on limestone)
Lycoperdon umbrinum
22f · 05 10 07 8
(Słowacja, Strazovske vrchy, Pruzina-Priedhorie, udolie Strazovskeho potoka, NPR Strazov, sedlo Samostrel) pod bukami, na wapieniu · (under Fagus on limestone)
identification: =? 051007-8b =? L. mammiforme
spores: 4.9 × 5.0, Q= 1.0, N= 7
Lycoperdon umbrinum
16f · 05 10 07 8b
(Słowacja, Strazovske vrchy, Pruzina-Priedhorie, udolie Strazovskeho potoka, NPR Strazov, sedlo Samostrel)
identification: =? 051007-8 =? L. mammiforme
spores: 4.4 × 4.5, Q= 1.0, N= 11
Lycoperdon umbrinum
7f · 98 07 19 3 (Marek Snowarski)
(Dolny Śląsk, okolice Twardogóry) w lesie mieszanym sosnowo-dębowym, na poboczu piaszczystej drogi leśnej · (in mixed pine/oak forest on sandy soil)
identification: L. nigrescens ???
Copyright © 1998-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 22.12.2006 · została utworzona/was created 09.08.1998
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/gatunki/Lycoperdon.htm">purchawka - Lycoperdon - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>