Leccinum

koźlarz

budowa owocnika

Grzyby naziemne o średnich lub dużych owocnikach. Kapelusz omszony lub gładki, od barwy białawej po różne odcienie brązu, żółci, czerwieni do prawie czarnej. Trzon stosunkowo długi, bez osłony, włóknisty, szorstki, z zadziorkami; te ciemniejsze od początku lub takie stają się z wiekiem. Pory drobne okrągławe, białawe, szarobrązowe, rzadziej żółtawe. Wysyp zarodników żółtobrązowawy do ciemnooliwkowego (oliwkowobrązowawego). Zarodniki eliptyczno-wrzecionowate. Gładkie. Miąższ często zmienia zabarwienie po przecięciu: czerwienieje, czernieje, błękitnieje, choć nie dotyczy to najpospolitszych gatunków.

występowanie

Grzyby mikoryzowe, poszczególne gatunki ściśle związane z określonymi gatunkami drzew liściastych i iglastych. Niegdyś wyróżniano ledwie kilka gatunków zbiorowych wśród koźlarzy. Obecnie wyróżnia się kilkanaście do kilkudziesięciu drobnych gatunków.

wartość (Importance)

Wszystkie gatunki koźlarzy są jadalne - trzony zwykle się odrzuca bo są bardzo łykowate. Koźlarze choć bez aromatu to jako jeden ze składników grzybów na gęsto mogą być przyjemne. Koźlarz babka i koźlarz czerwony wraz ze wszystkim swoimi odmianami (tj. w ujęciu systematycznym z pokrewnymi „drobnymi” gatunkami) jest dopuszczony do obrotu handlowego na terenie Polski.

oznaczanie

Oznaczanie rozlicznych gatunków koźlarzy nie jest przedsięwzięciem beznadziejnym jeśli wiemy jakie cechy należy zebrać. Sama barwa kapelusza niewiele nam powie bo zostawia nas z grupą kilku gatunków do których dana barwa pasuje. Kolejne cechy pozwalają dojść do końca oznaczania; im więcej ich zbierzemy tym identyfikacja łatwiejsza i pewniejsza:
  1. drzewa w otoczeniu kilku metrów (wszystkie gatunki koźlarzy są związane mikoryzą z określonymi gatunkami drzew)
  2. barwa łuseczek na trzonie (egzemplarze w różnym wieku)
  3. barwę porów u młodych egzemplarzy; przebarwienie porów przy ucisku
  4. niezbędna jest dokładna obserwacja przebarwiania się miąższu na cięciu wzdłuż całego owocnika (obserwujemy zmiany barw w różnych miejscach kapelusza i trzonu, tempo narastania przebarwienia, przez jakie barwy przechodzi, tempo zanikania, zmiany w pierwszych minutach, po kilku godzinach i po upływie doby)
  5. przebarwienia podstawy trzonu, samoistne i przy otarciach
  6. skórka na brzegu kapelusza, czy wystaje poza rurki
  7. no i oczywiście należy zostawić ususzony egzemplarz dla ewentualnego przyszłego badania mikroskopowego (warto sporządzić wysyp); wysyp zarodników u koźlarzy robi się dość trudno i schną trudno, aby ułatwić schnięcie dobrze je pokroić na cieńsze plastry i w miarę szybko suszyć w ciepłym miejscu: na słońcu lub na kaloryferze jeśli to już sezon grzewczy,
  8. pod mikroskopem najważniejsza jest obserwacja budowy skórki kapelusza; rozmiar i kształt zarodników też mogą być ważne - choć tu nie ma dużej zmienności
  9. z reakcji makrochemicznych pożądana jest wiedza o zabarwieniu miąższu traktowanego formaliną i FeSO4
Klucz do Leccinum (koźlarz)
gatunekcechy charakterystycznewystępowanie
A. Pory i trzon białawe lub szare
A.1. Kapelusz czerwony, pomarańczowy lub żółtobrązowy, skórka kapelusza wystaje poza brzeg kapelusza
Leccinum aurantiacum
Leccinum aurantiacum (koźlarz czerwony) (=L. rufum (Schaeff.) Kreisel) edibletrade
k. wyraźnie ciemno-pomarańczowobrązowy, pomarańczowoczerwony; t. białawy, łuseczki długo białe z wiekiem czerwonobrązowe, czerwonopomarańczowe; pory początkowo białawe; miąższ czerniejący z przejściem przez barwę liliową
pod topolą osiką (Populus tremula)
 Leccinum salicola
nieduże, k. 40-80 mm średnicy, cynamonowo-ceglasty, cynamonowo-czerwonobrązowy, płowo-cynamonowy, często spękany; łuseczki początkowo brązowe, potem czerniejące; m. biały, potem brudnoszary, w trzonie przebarwia się winnoczerwonawo do czarnofioletowego
pod wierzbami
Leccinum testaceoscabrum
Leccinum versipelle (koźlarz pomarańczowożółty) (=testaceoscabrum) edibletrade
k. pomarańczowożólty, żółtobrązowy; t. od początku z drobnymi czarnymi łuseczkami; pory od początku +- szare; miąższ biały przebarwia się różowofioletowawo, u podstawy trzonu niebieskawozielonawo
pod brzozami
Leccinum piceinum
Leccinum piceinum (koźlarz świerkowy)  pod świerkami
 Leccinum vulpinum (k. sosnowy) red listGREJ
k. rudobrązowy do rdzawobrązowego, z wiekiem ciemniejszy; t. z białymi łuseczkami, czerwienieje, brązowieje i czernieje z wiekiem; m. w podstawie trzonu bladozielony, w górze liliowy lub brązowiejący
pod 2-igielnymi sosnami
 Leccinum quercinum (k. dębowy)
k. pomarańczowobrązowy z dominacją brązowego; pory białawe potem szare do szarożółtawych; t. biały do szaro-czerwonawego; łuski białe potem brązowoczerwone u góry trzonu czerniejące; m. biały u góry trzonu czerwieniejący potem szarofioletowy
pod dębami
A.2. Kapelusz szary, szarobrązowy, czarnobrązowy lub białawy (ewentualnie zielonkawy)
A.2.1. Skórka kapelusza wystaje poza brzeg kapelusza; trzon gruby
Leccinum duriusculum
Leccinum duriusculum (koźlarz topolowy) edibleGREJ
k. szarobrązowy; pory białawe do jasnoszarych; t. białawy z czarniawymi łuseczkami; m. na cięciu przebarwia się czerwonawo, następnie do fioletowoczarnego, w podstawie t. i na jego powierzchni także zielonkawo lub niebieskawo
pod osiką (Populus tremula) i topolą białą (Populus alba)
A.2.1.2. Kapelusz białawy, różowy lub szarawy
 Leccinum percandidum (k. biały)
 
Leccinum variicolor
Leccinum variicolor (koźlarz różnobarwny [koźlarz szarozielony]) edibleGREJ
podstawa trzonu z zielonymi przebarwieniami; miąższ czerwieniejący lub niezmienny po upływie doby
pod brzozami w podmokłych miejscach
A.2.2. Skórka kapelusza nie wystaje poza jego brzeg; trzon stosunkowo cienki
Leccinum carpini
Leccinum carpini (koźlarz grabowy) edibletrade
miąższ niemal natychmiast intensywnie fioletowieje i czernieje
pod grabami, występuję stosunkowo często tam gdzie graby
A.2.2.2. Miąższ nie czernieje; pod brzozami
A.2.2.2.1. Miąższ słabo lub silnie czerwieniejący
 Leccinum oxydabile (k. różowiejący)
k. blady, ochrowo-szarobrązowy; t. biały, z szarymi lub czarnymi łuseczkami; m. cłabo czerwieniejący w podstawie trzonu cytrynowożółty
 
Leccinum variicolor
Leccinum variicolor (koźlarz różnobarwny [koźlarz szarozielony]) edibleGREJ
k. ciemnobrązowy do czarobrązowego, często z ochrowymi plamami; t. białawy, u góry z białawymi, ku dołowi czarniawymi łuseczkami; m. słabo czerwieniejący, w podstawie trzonu zielenieje lub niebieszczeje
 
A.2.2.2.2. Miąższ nie czerwienieje
 Leccinum melaneum (koźlarz czarnobrązowy [koźlarz czarny]) edible
k. ciemnoumbra, szarobrązowy, czarnobrązowy; łuseczki na t. szarawe, ciemnoszare do czarnych; m. niezmienny
w wilgotnych miejscach pod brzozami
rzadki
Leccinum holopus
Leccinum holopus (k. białawy)
k. białawy, kremowy, zwykle z niebieskawymi do szarozielonkawych odcieniami; t. z białymi, b. drobnymi łuseczkami; m. w podstawie t. przebarwiający się niebieskawo-zielono
na torfowiskach, pod brzozami, w północnej Europie
Leccinum holopus
Leccinum nucatum
k. białawy, kremowy, z wiekiem ochrowy; t. z grubymi, białymi łuseczkami; m. w podstawie t. przebarwiający się niebieskawo-zielono
pod brzozami
Leccinum scabrum
Leccinum scabrum (k. babka) edibletrade
k. szary, żółtobrązowy, szarobrązowy, mysioszary; t. z ciemnobrązowymi do czarnych łuseczkami; m. z FeSO4 przebarwia się niebieskoszaro
pod brzozami
bardzo pospolity
 Leccinum rotundifoliae (k. ałtajski) red listGREJ
niewielkie, k. średnicy 40-70 mm, blado ochrowoszary, jasnobrązowawy, z wiekiem białawy; łuseczki na t. początkowo białawe, potem nieco szarzeją
pod brzozami Betula rotundifolia, Betula nana, Betula pubescens, zwłaszcza na północy Europy
B. Pory i trzon cytrynowożółte
Leccinum crocipodium
Leccinum crocipodium (koźlarz bruzdkowany) (=nigrescens)  w lasach liściastych, na ciepłych stanowiskach, pod bukami, dębami, grabami, brzozami
rzadki
Copyright © 1997-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 19.01.2010 · została utworzona/was created 25.11.1997
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/gatunki/Leccinum.htm">koźlarz - Leccinum - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>