Geastrum

gwiazdosz
na stronie — Budowa owocnika · Występowania · Jak oznaczać · klucz

budowa owocnika

Owocnik początkowo kulisty, często na pół podziemny. Dojrzewająca osłona zewnętrzna (egzoperydium) pęka na kilka gwiaździście rozłożonych płatów. Osłona wewnętrzna (endoperydium) ma formę mniej lub bardziej kulistą, w jej wnętrzu znajduje się masa zarodnikami (gleba) utworzona przez watowate strzępki - włośnię i zarodniki. Osłona wewnętrzna jest często umieszczona na na mniej lub bardziej zaznaczonej szyjce (można to pewnie ocenić dopiero gdy owocnik jest wysuszony). Przedłużenie szyjki, wchodzące mniej lub bardziej w glebę nazywa się kolumellą. Podstawy osłony wewnętrznej może wyróżniać się zgrubieniem, karbowaniem lub występowaniem kołnierza - ta część jest zwana apofizą. Na górze osłony wewnętrznej tworzy się otwór przez który są uwalniane zarodniki - perystom. Może on być mniej lub bardziej zaznaczony, niski i niewyróżniający się strukturą od reszty endoperydium lub wydatny, stożkowaty, frędzlasty, o powierzchnia karbowanej, lub grzebieniastej. Otoczenie ujścia zarodników może niewyróżniać się lub być mniej lub bardziej wyróżnione, wtedy jest nazywane talerzykiem. Talerzyk może wyróżniać się jaśniejszą barwą, jego krawędz może być ostro zarysowana, czasem w wałeczkiem.

występowania

Generalnie większość gatunków preferuje stanowiska ciepłe, na piaszczystym podłożu. Rzadziej w lasach, częściej poza nimi na stanowiskach kserotermicznych, w zaroślach. Także na terenach ruderalnych i innych poddanych presji człowieka. Wiele preferuje podłoża przepuszczalne, z udziałem wapnia.

space

Świeże owocniki pojawiają się latem i jesienią. Ponieważ są stosunkowo trwałe można je wypatrywać zimą i wiosną. Czasami potrafią dotrwają w dość dobrym stanie do kolejnego sezonu owocowania.

space

jak oznaczać

Przy oznaczaniu najlepiej dysponować przynajmniej kilkoma owocnikami z jednego stanowiska. Przy czym należy uwzględniać fakt, że w jednym miejscu może rosnąć nawet kilka gatunków gwiazdoszy, jako że wiele z nich ma podobne wymagania siedliskowe.

space

Podczas wysuszania ocenia się higroskopijność ramion - u kilku gatunków przy wysychaniu składają się aby przy nawilżaniu znowu się rozłożyć; pozostałe cechy sprawdza się na wyschniętych egzemplarzach,

space

Strukturę, trwałość, barwę wewnętrznej powierzchni ramion.

space

Powierzchnia endoperydium - u niektórych gatunków jest pokryta kryształkami lub granulkami.

Detale budowy ujścia zarodników (perystomu) i jego otoczenia. Czy perystom jest karbowany, czy jest obwiedziony wałeczkiem.

Geastrum berkeleyi

space

Klucz do Geastrum (gwiazdosz)
Myriostoma coliforme
Myriostoma coliforme (wieloporek gwiaździsty [wieloporek gwiaździsty]) protectedred listGREJ
osłona wewętrzna o wielu otworach i osadzona na wielu szyjkach;

bardzo rzadki, w Polsce pojedyncze stanowiska; na odkrytych, ciepłych, nasłonecznionych miejscach, na lekkim podłożu, także pod krzewami i w zaroślach.

Geastrum melanocephalum
Geastrum melanocephalum (gwiazdosz czarnogłowy [włosogwiazd czarnogłowy]) (=Trichaster melanocephalus) red listGREJ
Geastrum melanocephalum
osłona zewnętrzna i wewnętrzna pękają jednocześnie odsłaniając na swojej powierzchni dojrzałą warstwę zarodnikonośną;

miejsca zacienione pod drzewami liściastym
rzadki

Warstwa zarodnikonośna osłonięta osłoną wewnętrzną (tworzącą "główkę"), osłona siedząca lub na pojedynczym trzonku i z jednym ujściem zarodników
Astraeus hygrometricus
Astraeus hygrometricus (promieniak wilgociomierz) protectedred listGREJ
Astraeus hygrometricus
należy do rodziny tęgoskórowate (Sclerodermataceae) ale jest łudząco podobny do gwiazdoszy;
brak kolumelli, ujście niewyraźne, bez talerzyka, frędzlowate, nieregularne; zarodniki duże, 8-10 µm
kolumella wewnątrz "główki" dobrze wykształcona; zarodniki do 6 µm średnicy
A. szyjka na które jest umieszczona "główka" mniej lub bardziej widoczna (lepiej widoczna po wyschnięciu owocnika)
A.1. osłona zewnętrzna (gwiaździsta podstawa) rozdziela się na dwie warstwy - miseczkowatą część przylegającą do podłoża i gwiaździstą część wynoszącą osłonę wewnętrzną ("główkę")
Geastrum fornicatum
Geastrum fornicatum (gwiazdosz wzniesiony [gwiazdosz wierzchołkowy]) protectedred listGREJ
owocniki > 40 mm średnicy, ujście bez talerzyka i wałeczka;

miejsca wilgotne, bogate w humus, pod drzewami liściastymi

A.1.2. owocniki mniejsze; ujście zarodników na szczycie "główki" z wyróżniającym się barwą lub fakturą okręgiem - talerzykiem i otoczone zgrubieniem - wałeczkiem
Geastrum quadrifidum
Geastrum quadrifidum (gwiazdosz czteropromienny) protectedred listGREJ
zarośla i lasty iglaste na wapieniu
 Geastrum smardae
w ogrodach, parkach
A.2. osłona zewnętrzna (gwiaździsta podstawa) nie rozdziela się na dwie warstwy
A.2.1. ujście dla zarodników na szczycie "główki" grzebieniaste, karbowane
Geastrum striatum
Geastrum striatum (gwiazdosz prążkowany) non ediblered listGREJ
u podstawy "główki" wyraźny kołnierzyk, o ostrej krawędzi skierowanej w dół; "główka" zwykle spłaszczona, umieszczona na długiej na kilka mm szyjce
A.2.1.2. w dolnej części "główki" brak "kołnierza" o ostrej krawędzi skierowanej w dół; osłona wewnętrzna ±kulista
Geastrum pectinatum
Geastrum pectinatum (gwiazdosz długoszyjkowy [gwiazdosz grzebieniasty]) non ediblered listGREJ
podstawa osłony wewnętrznej ("główki") promieniście bruzdowana, pofałdowana
-- podstawa osłony wewnętrznej ("główki") nie pofałdowana
Geastrum berkeleyi
Geastrum berkeleyi (gwiazdosz angielski) protectedred listGREJ
Geastrum berkeleyi
owocniki do 50-70 mm śr.
 Geastrum pedicellatum
owocniki do 20-40 mm śr.
A.2.2. ujście dla zarodników na szczycie "główki" frędzlowate lub włókniste
Geastrum schmidelii
Geastrum schmidelii (gwiazdosz karzełkowaty) protectedred listGREJ
Geastrum schmidelii
ujście z talerzykiem
Geastrum minimum
Geastrum minimum (gwiazdosz najmniejszy) red listGREJ
Geastrum minimum
ujście bez talerzyka; powierzchnia osłony wewnętrznej z białymi kryształkami

Geastrum pseudolimbatus
Geastrum pseudolimbatus
B. "główka" umieszczona bezpośrednio na osłonie zewnętrznej (gwiaździstej podstawie) lub jedynie na nieznacznej szyjce
Geastrum triplex
Geastrum triplex (gwiazdosz potrójny) non ediblered listGREJ
owocniki duże (50-180mm po rozpostarciu), wokół dolnej części osłony wewnętrznej wałkowate zgrubienie;

w miejscach cienistych, bogatych w humus, pod drzewami liściastymi
stosunkowo często znajdowany gatunek gwiazdosza

B.1. ujście dla zarodników na szczycie "główki" karbowane, gwiazdosze z suchych terenów o charakterze stepowym Geastrum badium, Geastrum kotlabae
B.2. ujście dla zarodników na szczycie "główki" frędzlaste lub włókniste
B.2.a. owocniki silnie higroskopijne (ramiona gwizady przy wysychaniu "składają się", przy nawilżeniu ponownie rozkładają się); osłona wewnętrzna (endoperydium, "główka") bez apofizy ("kołnierza")
 Geastrum hungaricum (gwiazdosz węgierski) protectedred listGREJ
małe (<20 mm śr.); ujście płaskie, frędzlaste w talerzykowatym zaklęśnięciu;

tereny kserotermiczne
rzadki

 Geastrum saccatum (gwiazdosz workowaty) protectedred listGREJ
osłona zewętrzna odchyla się nieznacznie, osłona wewnętrzna umieszczona więc w zgłębieniu; wyraźny talerzyk ograniczony wałeczkiem wokół ujścia zarodników;

w wilgotnych lasach liściastych
stosunkowo częsty

-- ujście dla zarodników na szczycie "główki" bez wyraźnie zaznaczonego talerzyka; płaty silniej rozchylają się, nie tworzą miseczki
Geastrum corollinum
Geastrum corollinum (gwiazdosz brodawkowy [gwiazdosz wymionowaty]) (=recolligens) protectedred listGREJ
talerzyk zwykle mało wyraźnie zaznaczony; zarodniki 4.5 µm średnicy, na obwodzie ok. 14 brodawek
Geastrum floriforme
Geastrum floriforme (gwiazdosz kwiatuszkowaty) protectedred listGREJ
brak jakichkolwiek śladów talerzyka; zarodniki 5.5-8 µm średnicy, na obwodzie ok. 15-18 brodawek
B.2.b. owocniki nie wykazują silnej higroskopijności
Geastrum coronatum
Geastrum coronatum (gwiazdosz koronowaty [gwiazdosz uwieńczony]) red listGREJ
u podstawy osłony wewnętrznej dobrze wykształcona apofiza, szyjka wyraźna, ujście frędzlaste, otoczone jaśniejszym pasem i czasem słabym wałeczkiem;

w lasach iglastych i liściastych
częsty

-- osłona wewnętrzna bez apofizy ("kołnierza" w dolnej części "główki"), wokół ujścia dla zarodników na szczycie "główki" brak ograniczającego wałeczka
Geastrum rufescens
Geastrum rufescens (gwiazdosz rudawy) non ediblered listGREJ
owocniki duże, do 80 mm śr.; osłona zewnętrzna czerwonobrązowa, jej miąższ mniej lub bardziej czerwienieje; gdy suche widoczna krótka szyjka; zarodniki większe, 4.5 µm śr.;

lasy różnego typu
częsty

Geastrum fimbriatum
Geastrum fimbriatum (gwiazdosz frędzelkowany [gwiazdosz frędzelkowaty]) non ediblered listGREJ
owocniki nieduże (10-40 mm śr.); osłona zewnętrzn białoochrowa, białobeżowa, orzechowa; brak szyjki także na sucho; zarodniki mniejsze, 3-4 µm śr.;

lasy różnego rodzaju
najczęstszy w Polsce


Geastrum campestre
Geastrum campestre (gwiazdosz szorstki) protectedred listGREJ
Sphaerobolus stellatus
Sphaerobolus stellatus
Copyright © 2001-2017 by Marek Snowarski – formularz kontaktowy/contact form
wersja publikacji 15.02.2017.www · ostatnio zmieniana/last modified 19.10.2014 · została utworzona/was created 23.11.2001
Zalinkuj tę stronę kodem (przykładowy tekst linku dostosuj do swoich potrzeb):
<a href="http://www.grzyby.pl/gatunki/Geastrum.htm">gwiazdosz - Geastrum - Grzyby Polski, Fungi of Poland grzyby.pl</a>